EMAMAKI: 80
SIKHATSI: 2½ ema-awa
LIPHEPHA LESIBILI (P2)
LIBANGA 12
TICONDZISO
Fundza lelikhasi ngembikwekutsi ucale kuphendvula imibuto.
Ungalifundzi lonkhe liphepha lemibuto. Buka lokucuketfwe ekhasini lelilandzelako bese ubeka luphawu kulowo nalowo mbuto lobutwe ngetincwadzi lotifundze lonyaka. Emva kwaloko, fundza leyo mibuto lenetimphawu kuphela bese ukhetsa leyo lofuna kuphendvula yona.
Liphepha lemibuto licuketse tigaba LETINTSATFU:
SIGABA A: Tinkondlo 
SIGABA B: Inoveli 
SIGABA C: Umdlalo 
Landzela ticondziso ekucaleni kwaleso naleso sigaba.
ISIHLANU IMIBUTO lofanele uyiphendvule seyiyonkhe: ESIGABENI A imibuto mitsatfu , ESIGABENI B munye , ESIGABENI C munye . Sebentisa luhlu lwekutikhumbuta kute usitakale.
Tinombolo tetimphendvulo atihambisane naleto temibuto njengobe tinjalo ephepheni lemibuto.
Cala leso naleso sigaba ekhasini LELISHA.
Bhala ngesandla lesibonakalako nalesifundzekako.
Siphakamiso sekulawulwa kwesikhatsi:
SIGABA A: Lokungenani emaminitsi langema-40
SIGABA B: Lokungenani emaminitsi langema-55
SIGABA C: Lokungenani emaminitsi langema-55
Lelikhasi litawusita bahlolwa ekukhetseni imibuto LABAFUNA kuyiphendvula ngaphandle kwekufundza lonkhe leliphepha lemibuto.
SIGABA
TINOMBOLO TEMIBUTO
THIKHA
A: Tinkondlo
Tinkondlo letifundvwe ekilasini
A: Tinkondlo
B: INoveli
Indzabambhalo nobe imibuto lemifisha
C: Umdlalo
Indzabambhalo nobe imibuto lemifisha
CAPHELA: ESIGABENI B na C, phendvula YINYE INDZABAMBHALO NAMUNYE umbuto WEMIBUTO LEMIFISHA.
SIGABA A: TINKONDLO
TINKONDLO LETIFUNDVWE EKILASINI
Khetsa tinkondlo tibe timbili kuleti letilandzelako uphendvule ngato imibuto letawulandzela:
UMBUTO 1
Fundza lenkondlo lelandzelako bese uphendvula imibuto letawulandzela.
Emaphiko akho asifukamela sonkhe.
Ngiyingati yakho ngingumntfwanakho gogo.
Uyinsimu lesiyivuna sonkhe ngekukhululeka
Ulibhange letfu kantsi uyinkomati yetfu
Naloku ematsambo sekaphikisana nenhlitiyo,
Lokuvuselelako, unyatsele ngemandla
Siyabonga gogo loligugu
Umtapo loligugu etitukulwaneni!
Bhala indzatjana ngaloko sonkondlo lakhuluma ngako kulenkondlo lengenhla. Budze bemphendvulo yakho abube ngemagama langabi ngaphasi kweli-190 kodvwa kungabi ngetulu kwalangama-240.
NOBE
UMBUTO 2
Fundza lenkondlo lelandzelako bese uphendvula imibuto letawulandzela:
Kusemtsimbeni lomangalisako,
Buso betibukeli buncumile
Makoti ucambalele tfwi!
Lomshado uyangimangalisa!
Umyeni wembetse letimnyama;
Imiphefumulo yab' ikhatsatekile.
Talukati atililiteli,
Kungabe bayawulala badleni?
Sicumbi setivakashi siyashuca,
Libandla lebafundisi liyahuba;
Likhaba lalensimu liyababa;
Umlobokati usele weneme.
Kulesihloko salenkondlo sonkondlo ukhetse kusebentisa sibabato (!). Ase usho kutsi ngabe ukwenteleni loku?
Shano luhlobo lwebunkondlo lolwakhiwa nguletinhlavu letibhalwe ngalokugcamile kulomusho wenkondlo lolandzelako:
Ngulenjani leveyili yemapulango lakhuluma ngayo sonkondlo lapha emgceni 8?
Ngemusho munye shano kutsi ngubani lomlobokati sonkondlo lakhuluma ngaye kulenkondlo.
Lapha enkondlweni sonkondlo usebentise sihabiso lesitsi "Iyan' imvula yetinsizi". Ngani?
Ngabe loku ukusebentise ngemphumelelo yini?
Kukhona yini kubumbana kwaleligama lelitsi umtsimba kanye nalenkondlo yonkhe? Hluta.
Sihloko salenkondlo lesitsi Kuhle Ketfu ngabe siyahambisana yini nalokushiwo yinkondlo? Chaza.
NOBE
UMBUTO 3
Fundza lenkondlo lelandzelako bese uphendvula imibuto letawulandzela:
Akusingimi lengadala lutsandvo,
Ngehluleka kuyilima.
Ngifikelwa butfongo ngilale,
Bubuye bungibalekele ngicabange ngawe,
Anginalo likhambi lekulisusa,
Babonga kuvela kwentfombi lenhle;
Pho! Mine ngeke ngibonge lokuhle!
Lilanga lesatana ngalo sobabili?
Kutsiwa ngisemncane,
Kutsiwa ngisemncane ngingafuni,
Ngincumile, ngincumile
Mine emuva angibuyeli,
Kulokuncane kufundvwa lokukhulu,
Sani setsembiso lengingasenta nemuntfu?
Bhala bunkondlo lobakhiwa ngulamagama ladvwetjelwe kulemisho lelandzelako:
Babonga kuvela kwentfombi lenhle;
Pho! Mine ngeke ngibonge lokuhle!
Etinkondlweni lotifundzile wena ubona kutsi lenkondlo iluhlobo luni?
Shano luhlobo lwebunkondlo loluvetwa ngulemigca lemibili yenkondlo.
Lilanga lesatana ngalo sobabili?
Sonkondlo bekakusiphi simo nakabhala lenkondlo? Ngani?
Ngabe kukhona yini kubumbana kulemigca lelandzelako nenkondlo?
NOBE
UMBUTO 4
Fundza lenkondlo lelandzelako bese uphendvula imibuto letawulandzela:
Ngifikelwa ngumunyu nangikubuka.
Ngiyabesaba butfongo lobukunyonyobelako!
Ngitjele mkhulu nawe gogo.
Nali lisela likunyonyobela,
Maye ngamkhulu wami ...!
Lafiphala lilanga lami,
Lala kancane mkhulu wami!
Caphuna imigca kulenkondlo lengenhla lapho sonkondlo asebentise khona imvumelwanosicalo endzimeni yekugcina.
Lafiphala lilanga lami
Ngiyabesaba butfongo lobukunyonyobelako!"
Yini lebangela sonkondlo atsi naku kuhlwa sekusondzela nakakhuluma ngalona lekukhulunywa ngaye kulenkondlo? Sekela imphendvulo yakho.
Lona lokukhulunywa ngaye kulenkondlo uluphawu lwani emmangweni? Bhala kube kubili.
Mkhulu uligugu lesive. Bhala kube kubili ummango lekufanele wentele bantfu labafana naye.
UMBUTO 5
Phendvula munye umbuto kulena lelandzelako:
Emsakatweni nguwe
Kumabonakudze nguwe,
Ngalo nje-
Mbo mbo emanceba,
Tihlatsi netindlebe-
Ematse nelulwimi.
Wasanganisa live lakhamisa,
Bhala indzatjana ngaloko sonkondlo lakhuluma ngako kulenkondlo lengenhla. Budze bemphendvulo yakho abube ngemagama langabi ngaphasi kweli-190 kodvwa kungabi ngetulu kwalangama-240.
NOBE
UMBUTO 6
Fundza lenkondlo lelandzelako bese uphendvula imibuto letawulandzela:
Nyanga yaMabasa,
Lefike yafana neliphupho
Kwajabula labancane nalabadzala,
Kuw' emadliza emilandvo.
Ufike tingemashumi lamabili
Wabasa wena Mabasa,
Wabasa umlilo lonemandla
Wafika libalele nebukhweni betinja,
Kwenanelwa ngemisindvo yentfokoto
Libuyele kubanikati balo,
Bunkondlo buni lesibutfola kulomugca lolandzelako?
Nguluphi luhlobo lwemfanekisomcondvo lolutfolakala kulomugca lolandzelako.
Kwajabula labancane nalabadzala"
Lesihloko salenkondlo lesitsi Mabasa sinamlandvo muni emmangweni waseNingizimu Afrika. Chaza.
Mlayeto muni lomumetfwe ngulomugca longentasi?
Wabasa wena Mabasa,
Wabasa umlilo lonemandla"
SAMBA SIGABA A:
SIGABA B: INOVELI
Kulesigaba kunemanoveli lamabili. Wena-ke khetsa ibe yinye loyifundze ekilasini lonyaka uphendvule ngayo:
CAPHELA
Khetsa emkhatsini WENDZABAMBHALO NEMIBUTO LEMIFISHA kuleyo naleyo noveli loyifundzile. Kumele uphendvule nobe ngumuphi umbuto ube MUNYE ngaleyo noveli loyifundzile. Uma ukhetsa kuphendvula umbuto wendzabambhalo kulesi sigaba, uphocelelekile kutsi ESIGABENI C uphendvule imibuto lemifisha.
UMBUTO 7
Kutfutfuka kwalendzaba kweyeme kubalingisi labakhona endzabeni. Sekela lombono ngekubhekisa kulabalingisi labalandzelako.
Lushawulo
Tintfombi
Indzabambhalo ayibe nemagama langabi ngaphasi kwema-340 kodvwa angabi ngetulu kwalangema-390.
NOBE
UMBUTO 8 (IMIBUTO LEMIFISHA)
Fundza letheksthi leyincenye yendzaba bese uphendvula imibuto letawulandzela:
Abetsi lapho acabanga kutsi kungenteka kutsi unina ufile, titsi hushu. Nekusa kuyephuta nangabe kukhona lapho ajake khona. Kwasa abuka ngewayitolo.
Kusa kwatiwa nguye. Wake wema noko entela kutsi uyise aphume ahambe aye emsebentini. Watsi kube ayibone imoto ishona elukhalweni washaya sikhiya emnyango. Wayingenela indlela asacondze esibhedlela kaHayindi. Uhamba nje nendlela akayiboni kahle ngenca yetinyembeti letatigcwele emehlweni akhe. Abetsi lapho ahlangana nebantfu avele abancishe emehlo. Engcondvweni yakhe kwakume umbuto munye kutsi uma unina asafile yena angabatsini labantfwana. Watsi nakefika esibhedlela kwaba lula kuye ngobe nemaphoyisa acabanga kutsi uyagula kantsi uphetfwe tinhlupheko takhe. Phela tivakashi atikavunyelwa kungena ekuseni. Watsi angena nje watitsela etikwalomunye umongi labebafundza naye.
Kunjani mngani, sewute kumake?" kusho umongi lowo. Lamagama alomongi aphendvula yonkhe imibuto leyayiloku iphambana enhloko yaKhetsile.
Ngaba nenhlanhla ngahlangana nawe, ingabe yena make unjani?"
Cha, kusete umehluko, kodvwa sitawuva kutsi dokotela utsini nakefika lamuhla. Nangabe kunjani vele utakugcina ahlindziwe." Lelo lametfusa Khetsile. Noko umongi wachubeka wamlayela ligumbi lalele kulo unina.
Watsi angena nje wahluleka nekutsi sawubona kunina. Ingani phela tinyembeti tase tichuluka nje ngenca yekubona unina asamnyama ungatsi akasesuye lophilako. Nenina naye wadzabuka wakhala. Kwaba sikhashana bobabili bakhala kungekho lokhulumako, kwate kwatsatsa yene LaMagagula watsi: "Ubothantaza mntfwanami. Inkhosi nayivuma utawuphila. Kodvwa noma ngingaphila mine ngiyebuyela ekhaya ngigone tandla."
Kungani Khetsile acale ayekele uyise aphume aye emsebentini ngembi kwekutsi yena ayewubona unina esibhedlela?
Humusha lenkhulumo letsi, "noma ngingaphila mine ngiyawubuyela ekhaya ngigone tandla."
Ngubani umlingisi lokholwekako emkhatsini waLaMagagula naTintfombi? Usho ngani?
Shano ingcikitsi yalenoveli bese uveta tehlakalo letimbili letiyesekelako.
Fundza futsi letheksthi leyincenye yendzaba bese uphendvula imibuto letawulandzela:
Lushawulo akazange nje atihluphe ngekucela emsebentini. Ekhaya bantfu bebaloku babuke elukhalweni bacabanga kutsi phela batambona achamuka, phindze kwaze kwafika lona lilanga lekutsi asale asafihlwa seloku angabonakali. Noma libhokisi kwakute, kodvwa bantfu benkhosi bavuka balimba lithuna. Bebati kutsi libhokisi utakuta nalo Lushawulo ngobe babembonile ebantfwaneni lababili baTintfombi eta nalo khona lena edolobheni. Ngekubona kuhamba kwelilanga, LaMagagula watfuma bantfwana kutsi kuhle bahambe bayewumela ibhasi lebuya kaManzini ngobe incenye kungabakhona lakuphatsisile Lushawulo.
Batsi basalindzele ibhasi bantfwana, babona imoto yeyise ichamuka. Nabatsi batayibona ijika, phindze bayibona iphambuka ima eceleni yehlisa lisaka letinkhwa kanye nenyandza yemapulangwe.
Tsatsani lapha bafana ninike unyoko," washo ashaya sivalo ayishaya izula seyicondze eNgonini lapho ayewucupha khona bhanana wakhe.
Siphetfo salendzaba sibumbene kangakanani nesihloko salendzaba?
Lushawulo uvetwa njengemlingisi lonelutsandvo lolubandlululako. Khokha inkhulumo lefakazela loku kuletheksthi.
Chaza sibekandzaba senhlalo salendzaba.
Hlola sento saLushawulo sekucosha unina nekwemukeleka kwaso emmangweni lesiphila kuwo?
Bekuyini inhloso yembhali nakakhulumisa Lushawulo lamavi lalandzelako, "Tsatsani lapha bafana ninike unyoko." Chaza.
NOBE
UMBUTO 9
Umbhali usivetele tinhlobo letehlukene tetifundvo kulenoveli. Bhala indzabambhalo lenemagama langabi ngaphasi kwema-340 kodvwa angabi ngetulu kwema-390 uvete wakho umbono ngaloku lokushiwo lapha ngenhla.
NOBE
UMBUTO 10 (IMIBUTO LEMIFISHA)
Fundza letheksthi leyincenye yendzaba bese uphendvula imibuto letawulandzela:
Kube liphutsa lelikhulu kukhetsa yena ngobe amange ahlale kulendzawo sikhatsi sakhe lesinyenti. Tsine sicale kumbona lapho afundza libanga lelishumi nambili nemfundvo yakhe yasenyunivesi," kusho Magumeni.
Noma kunjalo, ungumntfwana wendzawo lekumele anikwe inhlonipho lemfanele futsi ahole ummango ngaphandle kwekuphikiswa," kusho Shongwe.
Nitsini ngetinchubomgomo takhe letiphatselene nekwakhiwa kwetindlu, emanti, gezi, ematfuba emisebenti, temasiko nekukhibika, temvelo, tebulungiswa, temnotfo naletinye?" Kubuta Magumeni.
Tinchubomgomo akusito temuntfu, kepha tahulumende. Yena sisebenti sebantfu labasikhetsile kutsi sibahole futsi sibasebentele ngendlela lefanele," kuphendvula Shongwe. Amange aphelelwe ngemandla, wachubeka nekuveta imibono yakhe leyenta kutsi angahambisani nenchubo yaMphikeleli.
Shongwe ungumfundisi aphindze futsi atibandzakanye kutepolitiki. Wena ukubona kukuhle yini loko? Sekela.
Kubaluleke ngani kutsi ummango utikhetsele umholi lebamtsandzako? Bhekisa kulekuletheksthi lengenhla.
Humusha lenkhulumo yaShongwe letsi "Tinchubomgomo akusito temuntfu kepha tahulumende".
Tehlakalo umbhali lakhuluma ngato kulendzaba tiyahambelana yini nendzawo. Sekela ngemaphuzu lamabili.
Hlatiya kusonjululwa kwenkinga kulenoveli ngemaphuzu lamatsatfu.
Fundza futsi letheksthi leyincenye yendzaba bese uphendvula imibuto letawulandzela:
Kufa kuyintfo lehlonishwa kakhulu ngesintfu. Emaswati akabuke emuva lapho konakele khona alungise kuphindze kuhlonishwe kufa. Bantfwana bebangavunyelwa kubuka sidvumbu futsi bangayi nasemingcwabeni. Bantfu labadzala kufanele batiphatse kahle emmangweni bahloniphe nemuti lapho kwehle khona lifu lelimnyama. Akungayi ngekutsi inkholo yemuntfu itsini, kepha akahloniphe sive. Bantfu labete kutewungcwaba bayekele kucoca tindzaba emathuneni, basingatse futsi bevelane nalaba labahluphekile. Kumele kufa kungafaniswa nemtsimba noma nelidzili lelitsite esiveni lapho bantfu betele kwaselitfunjini khona bembatse nangendlela lehlukile," kusho Shongwe. "Ngumsebenti wetfu kulungisa simo lesisibona kutsi senta ummango unhlanhlatse. Imigomo yekutiphatsa kwebantfu emakhaya, emingcwabeni, emihlanganweni emadzilini, etinkantolo. Emphakatsi nakuletinye tindzawo kumele kukhunjutwane ngayo.''
Ngabe uyavumelana yini nekujikiswa kwebantfu labafuna kufundza esikolweni sasemini. Sekela.
Nguliphi lichaza lelingabanjwa ngummango kute kube khona kuzitsa emingcwabeni?
Humusha inkhulumo yaNyoni letsi "Kufa yintfo lehlonishwa kakhulu ngesintfu".
SAMBA SIGABA B:
NOBE
SIGABA C: UMDLALO
Kulesigaba kunemidlalo lemibili. Wena-ke khetsa ube munye lowufundze ekilasini lonyaka uphendvule ngawo.
CAPHELA
Khetsa emkhatsini WENDZABAMBHALO NEMIBUTO LEMIFISHA kulowo nalowo mdlalo lowufundzile. Kumele uphendvule nobe ngumuphi umbuto ube MUNYE ngalowo mdlalo. Uma ukhetse kuphendvula umbuto wendzabambhalo enovelini, uphocelelekile kutsi kulesigaba uphendvule imibuto lemifisha. Uma ukhetse kuphendvula imibuto lemifisha enovelini, uphocelelekile kutsi kulesigaba uphendvule umbuto wendzabambhalo.
UMBUTO 11
Chaza kuhambelana kwalabalingisi labalandzelako nengcikitsi yalomdlalo, Kwahlwa Emini:
Makhosi
Indzabambhalo ayibe nemagama langabi ngaphasi kwema-340 kodvwa angabi ngetulu kwalangema-390.
NOBE
UMBUTO 12
SIFISO: Sifiso sami uyasati Makhosi. Loku lokwentiwa boNkhanise, Sicongo, Ndzabeni naNgedze kwedzelela. Bacondze kuphikisana nesincumo senkhosi. Kuyabonakala kutsi nome imitamo yabo ingehluleka, batawuchubeka nekufuna sikhundla sebukhosi. Nabehluleka lapho batakwehlukanisa siveekhatsi, kubekhona lababuswa nguwe nalababuswa nguNkhanise. Uma sehluleka kuphuma nesincumo sinye nyalo, siya kulamakhata.
MAKHOSI: Asingatsatsi ngemawala. Bindza sengatsi ufile. Akwendlule uMgcibelo lesibuke wona, bese sitsatsa tinyatselo letimatima.
SIFISO: Sengatsi sitsatsa kancane Makhosi. Labantfu bagucuke uMgwenya; tsine singuMgwenyana. Bahlela tintfo tabo bubindze. Batfukuse indvuku emcubeni. Nasingahlahli emehlo nyalo, batasikhuba siwe.
MAKHOSI: Yekela kwetfuka Sifiso. Ayikho intfo lengentiwa ngulabantfu kitsi. Nome bangahlangana busuku nemini, angeke bente lutfo. Batawugcina ngekwenta libandla leMfelandzawonye, kodvwa bangaphumeleli kulwa natsi basehlule. Abasati kahle labantfu:
SIFISO: Siyakhuluma Makhosi, kodvwa asivani. Njengoba sekusele emalanga lamabili kutsi ubekwe ebukhosini, kumele kube khona lesikwentako kulamadvodza angaze akwente kitsi loko.
MAKHOSI: Yehlisa umoya Sifiso. Ngiyakubona uyashisa, kodvwa phola.
SIFISO: Ngiphole njani Makhosi ngisha? Ngisekhatsi elangabini lesikhotsa.
Tinkhulumo taSifiso tikhombisa kutsi ungumdlali lotfutfukako. Sekela nobe uphikise lombono ubhekise kuletheksthi lengenhla.
Ngabe indlela Makhosi laphendvula ngayo Sifiso, timveta angumlingisi lonjani? Chaza.
Kulwa kwemacembu etindzaweni lesiphila kuto lomuhla kuhambisana kangakanani naloku lokwenteka kulomdlalo? Hlahlela.
Leligama lelitsi uMfelandzawonye linabuphi budlelwano naloku lokwenteka kulomdlalo? Humusha.
Nasibuka siphetfo salomdlalo ngabe umbhali uphumelele kangakanani kusivetela umdlali lomcoka. Chaza?
Ngabe lesicashunwa singadlaleka yini enkhundleni. Sekela imphendvulo yakho ngemaphuzu lambili.
Asingatsatsi ngemawala. Bindza sengatsi ufile. Akwendlule uMgcibelo lesibuke wona, bese sitsatsa tinyatselo letimatima.'
Kulesicashunwa lesingenhla Sifiso ubonakala angumuntfu lolekelela Makhosi. Ngabe yini lena lafuna kuyizuza?
NOBE
UMBUTO 13
Lomdlalo uyabonakala kutsi uhamba nekuntjintja kwesikhatsi etimphilweni tebantfu, ikakhulukati kutemfundvo. Bhala indzabambhalo lefakazela lombono ubhekise kulokwenteka kulomdlalo.
Indzabambhalo ayibe nemagama langabi ngaphasi kwema-340 kodvwa angabi ngetulu kwalangema-390.
NOBE
UMBUTO 14
SHABALALA: Thishela lilunga lemmango njengabo bonkhe labanye bantfu. Thishela ngubabe, ngumfundisi, ngumeluleki, ngumholi nemuntfu lowenta leminye imisebenti. Umsebenti wathishela akusiko kufundzisa ekilasini kuphela, kepha ungumtali njengalabanye batali, ungumshumayeli njengalabanye bashumayeli. Ulilunga lelisibonelo lesihle emmangweni.
BATJELE: Mine benginemcondvo munye wekutsi umsebenti wathishela kufundzisa bafundzi nje kuphela.
SHABALALA: Lamuhla seniyati-ke nonkhe kutsi thishela sibane selive ngobe ungumuntfu lowenta imisebenti leminyenti emmangweni. Lapho kungekho kuvana khona uba ngumchumanisi nemcatululi wetinkinga.
Bhala kunye locabanga kutsi kungafundziswa nguthishela njengemtali.
Batjele ngabe ngumlingisi losicaba nobe loyindilinga yini, uma ulandzela imphilo yakhe kulomdlalo? Sekela.
Bhala sigameko lesicuketse sicakacaka lapha kulomdlalo.
Emimangweni lesiphila kuyo kukuphi lapho thishela asebenta njengemlamuli? Nika KUBILI.
Kubalulekile kutsi badlali nengcikitsi kubumbane. Phawula ngalombono.
Bhala timphawu letimbili letilindzelwe kuthishela wemmango.
Likhono lekuhlela imibuto nekunikana ematfuba etingcocweni walitfutfukisa kanjani Batjele? Hlatiya.
Yini inhloso yembhali ngekuveta Shabalala akhuluma ngalendlela lakhuluma ngayo nalabafundzi?
Batjele ulilandzele kangakanani ligama lakhe? Chaza.
Ngabe imphendvulo yaShabalala embutweni waSatile iyatakha yini tetsamelilwati talomdlalo? Chaza.
Phawula ngalelisiko lekukhishwa kwemiphumela yebafundzi belibanga lelishumi nambili ephephandzabeni.
Ngabe ligama lalomdlalo libumbene kangakanani nesiphetfo sawo? Phawula.
SAMBA SIGABA C:
SAMBA:
